Przepisy

Groby wojenne to miejsca pochówku osób, które straciły życie w wyniku działań wojennych. Zgodnie z polskim prawem zalicza się do nich następujące groby:

• osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego (tj. funkcjonariuszy Wojska Polskiego, Straży Granicznej, Policji, Korpusu Ochrony Pogranicza, jak również powstańców wielkopolskich, śląskich, warszawskich itp., którzy oddali życie w wojnach i powstaniach);
• osób wojskowych, poległych lub zmarłych z powodu działań wojennych, bez względu na narodowość (czyli nie tylko żołnierzy polskich, ale też wojsk sprzymierzonych, np. francuskich lub ukraińskich z okresu walk o niepodległość i granice II RP, a nawet wrogich, m.in. niemieckiego Wehrmachtu z lat 1939-1945, czy Armii Czerwonej z okresu 1919-1921 r.; zmarłych w boju, w wyniku egzekucji, w obozach jenieckich lub w szpitalach, z ran lub chorób);
• sióstr miłosierdzia i wszystkich osób, które, wykonując zlecone im czynności przy jakiejkolwiek formacji wojskowej, poległy lub zmarły z powodu działań wojennych (tzn. wszystkich członków służb medycznych, jednostek wsparcia i cywilnych pracowników sił zbrojnych, którzy zmarli w wyniku działań wojennych);
• jeńców wojennych i osób internowanych (m.in. Ukraińców internowanych na początku lat 20. XX w., jeńców z I i II wojny światowej, w tym żołnierzy brytyjskich i radzieckich);
• uchodźców z 1915 r.;
• osób wojskowych i cywilnych, bez względu na ich narodowość, które straciły życie wskutek represji okupanta niemieckiego albo sowieckiego od dnia 1 września 1939 r. (czyli niezależnie od narodowości: Polaków, Żydów, Romów oraz przedstawicieli innych narodów Europy, w tym także Niemców albo Rosjan – ofiar totalitaryzmu niemieckiego lub komunistycznego);
• ofiar niemieckich i sowieckich obozów, w tym cmentarzyska ich prochów (obejmujących zarówno Pomniki Zagłady, samodzielne kwatery i mogiły zbiorowe, jak również pojedyncze groby z prochami ofiar masowych egzekucji);
• osób, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych albo czystek etnicznych od dnia 8 listopada 1917 r. do 31 lipca 1990 r. (w tym m.in. Żołnierzy Wyklętych, czy powstańców zabitych podczas wydarzeń Poznańskiego Czerwca 1956 r.).

W przypadku grobów wojennych nieistotna jest ich lokalizacja, a więc na równi opieką objęte są obiekty położone na cmentarzach komunalnych, parafialnych, wojskowych, zabytkowych, zarówno czynnych, jak i nieczynnych, a także w lasach, parkach, na terenach przyklasztornych, a nawet na działkach prywatnych.

Groby wojenne mogą mieć formę: pochówku indywidualnego lub zbiorowego, tworzyć zespół grobów, wchodzić w skład kwatery wojennej albo znajdować się na cmentarzu wojennym.

Z powyższego katalogu wykluczone są jedynie groby rodzinne, które państwowej ochronie z powyższego tytułu nie podlegają.

Centralną rolę w systemie administracyjnej opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi pełnią wojewodowie, do których zadań, na podstawie ustawy o grobach i cmentarzach wojennych, należy w szczególności:

• prowadzenie ewidencji grobów i cmentarzy wojennych na obszarze województwa;
• prowadzenie ewidencji osób pochowanych w tych obiektach;
• sprawowanie nadzoru nad ich utrzymaniem, remontami i oznakowaniem;
• wydawanie zezwoleń na prowadzenie robót budowlanych, badań archeologicznych i antropologicznych, ekshumacji oraz innych prac na tych obiektach;
• przyznawanie dotacji celowych jednostkom samorządu terytorialnego na ich utrzymanie, remonty i prace konserwatorskie;
• zarząd nad cmentarzami wojennymi, w tym zatwierdzanie ich planów i uregulowanie własności gruntów;
• podejmowanie działań w przypadku zagrożenia zniszczeniem lub naruszenia (dewastacji, aktu wandalizmu albo uszkodzenia) grobu albo cmentarza wojennego.

Wojewodowie realizują także zadania związane z ochroną miejsc pamięci o szczególnym znaczeniu historycznym, jakimi są Pomniki Zagłady. Zostały one określone w ustawie z dnia 7 maja 1999 r. o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady. W przypadku województwa wielkopolskiego dot. to Muzeum Martyrologicznego – Obozu w Chełmnie nad Nerem. Do kompetencji wojewodów w powyższym zakresie należy:

• reprezentowanie Skarbu Państwa w sprawach gospodarowania nieruchomościami położonymi na obszarze Pomnika Zagłady i w jego strefie ochronnej, w tym także w sprawach dot. wywłaszczenia;
• wydawanie zezwoleń na odbycie zgromadzenia na obszarze Pomnika Zagłady lub jego strefy ochronnej (w tym m.in. organizacji uroczystości rocznicowych poświęconych ofiarom niemieckich represji), jak również rozwiązanie takiego zgromadzenia (np. w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia ludzi albo naruszenia powagi Pomnika Zagłady);
• udzielanie zezwoleń na prowadzenie działalności gospodarczej na obszarze Pomnika Zagłady i jego strefy ochronnej;
• wydawanie zezwoleń na wzniesienie budowli, w tym również tymczasowych obiektów budowlanych, na obszarze Pomnika Zagłady lub w jego strefie ochronnej.

W systemie ochrony grobów i cmentarzy wojennych uczestniczą również inne organy i instytucje, w tym:

• Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – sprawujące nadzór nad ochroną dziedzictwa narodowego, koordynujące działania w zakresie miejsc pamięci, powierzające organizacjom pozarządowym obowiązek utrzymania grobów i cmentarzy wojennych, stanowiące organ wyższego stopnia (tj. apelacyjny) w stosunku do wojewodów;
• Instytut Pamięci Narodowej – realizujący zadania badawcze, dokumentacyjne i edukacyjne dotyczące miejsc pochówku ofiar wojen i represji, wydający zezwolenia na ekshumacje z grobów wojennych, jak również prowadzący ewidencję grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski;
• Polski Czerwony Krzyż – uczestniczący w działaniach wynikających z prawa humanitarnego, w tym m.in. w poszukiwaniu miejsc pochówku i identyfikacji ofiar konfliktów zbrojnych;
• organy ochrony zabytków (w szczególności wojewódzcy konserwatorzy zabytków) – sprawujący ochronę prawną nad obiektami wpisanymi do rejestru zabytków lub objętymi innymi formami ochrony konserwatorskiej (m.in. ujętymi w gminnej ewidencji zabytków).

Przepisy prawa krajowego regulujące wybrane zagadnienia z zakresu grobów i cmentarzy wojennych:

• ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych;
• ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych;
• ustawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach;
• ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu;
• ustawa z dnia 7 maja 1999 r. o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady;
• ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami;
• ustawa z dnia 22 listopada 2018 r. o grobach weteranów walk o wolność i niepodległość Polski.

Wybrane dwustronne umowy międzynarodowe zawarte przez Polskę, zawierające regulacje dot. opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi:

• Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Kirgiskiej o wzajemnej ochronie grobów i miejsc pamięci ofiar wojny i represji, sporządzona w Warszawie dnia 5 czerwca 1993 r. (weszła w życie 18 listopada 1993 r.);
• Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Ukrainy o ochronie miejsc pamięci i spoczynku ofiar wojny i represji politycznych, sporządzona w Warszawie dnia 21 marca 1994 r. (weszła w życie w dniu 29 sierpnia 1994 r.);
• Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o grobach i miejscach pamięci ofiar wojen i represji, sporządzona w Krakowie dnia 22 lutego 1994 r. (weszła w życie w dniu 8 września 1994 r.);
• Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Białoruś o ochronie grobów i miejsc pamięci ofiar wojen i represji, sporządzona w Brześciu dnia 21 stycznia 1995 r. (weszła w życie w dniu 8 marca 1995 r.)
• Umowa między Rządem Rzeczypospolitej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o grobach ofiar wojen i przemocy totalitarnej podpisana w Warszawie dnia 8 grudnia 2003 r. (weszła w życie w dniu 19 stycznia 2005 r.);
• oraz analogiczne traktaty zawarte z: Łotwą, Rumunią, Turcją, USA, Uzbekistanem, Węgrami i Włochami.